Đức dự kiến bổ sung 10 triệu euro cho các địa điểm tưởng niệm

Chính phủ Đức dự kiến bổ sung 10 triệu euro cho các địa điểm tưởng niệm về tội ác của chủ nghĩa Quốc xã và chế độ độc tài SED. Theo kế hoạch công bố ngày 10/8/2026, một nửa dành cho các dự án; nửa còn lại nhằm củng cố hoạt động của những cơ sở đã được liên bang hỗ trợ.

Thông tin quan trọng nhất là đây vẫn là một phần của dự thảo ngân sách văn hóa liên bang năm 2027, còn chờ quy trình ngân sách tại nghị viện. Vì vậy, nên hiểu đây là khoản chi được đề xuất, không phải nguồn tiền đã hoàn tất giải ngân. Thông báo của Chính phủ Liên bang Đức nêu rõ cơ cấu 5 triệu euro cho tài trợ dự án và 5 triệu euro cho việc tăng cường các địa điểm tưởng niệm do liên bang tài trợ.

Khoản đầu tư này không tự bảo đảm công chúng sẽ hiểu lịch sử sâu hơn, cũng không đủ để chấm dứt xuyên tạc lịch sử. Những kết quả đó cần được đánh giá riêng bằng dữ liệu về hoạt động giáo dục, mức độ tiếp cận và chất lượng nghiên cứu. Tuy nhiên, nó cho thấy ký ức lịch sử vẫn được Đức xem là một công việc công cộng cần nguồn lực dài hạn.

Địa điểm tưởng niệm không chỉ là nơi ghi dấu quá khứ

Gedenkstätte thường được dịch là địa điểm tưởng niệm. Nhưng trong thực tế Đức, nhiều nơi không chỉ có bia tưởng niệm hay một không gian nghi lễ. Chúng bảo tồn các địa điểm lịch sử, lưu trữ hồ sơ và hiện vật, xây dựng triển lãm, tổ chức tham quan cho trường học và cung cấp tư liệu cho người nghiên cứu lẫn khách tham quan.

Vai trò này đặc biệt quan trọng khi lịch sử gắn với một không gian cụ thể: một trại tập trung cũ, một nhà tù, một cơ quan an ninh hoặc địa điểm từng diễn ra đàn áp. Hiện vật và địa điểm không thay thế nghiên cứu lịch sử, nhưng chúng giúp người học tiếp cận chứng cứ theo cách khó có được nếu chỉ đọc một mốc thời gian trong sách giáo khoa.

Tagesschau xác nhận kế hoạch bổ sung 10 triệu euro và cho biết một phần kinh phí hoạt động có thể được dùng cho chi phí nhân sự cùng bảo vệ an ninh tăng lên. Bản tin cũng nêu các địa điểm như Buchenwald và Mittelbau-Dora, Dachau, Flossenbürg, Topographie des Terrors và hệ thống tưởng niệm Sachsen là những đơn vị được dự kiến hưởng lợi.

Hai quá khứ được nhắc đến, nhưng không thể đánh đồng

Chính sách này bao gồm việc tưởng niệm các tội ác của chủ nghĩa Quốc xã và sự bất công dưới chế độ SED tại Đông Đức trước năm 1990. Cùng nằm trong một khung hỗ trợ không có nghĩa hai thời kỳ giống nhau về bản chất, quy mô hay hoàn cảnh.

Chủ nghĩa Quốc xã gắn với chiến tranh xâm lược, Holocaust, khủng bố chính trị và đàn áp có hệ thống nhiều nhóm người. Chế độ SED là hệ thống cầm quyền tại Cộng hòa Dân chủ Đức, có cơ chế kiểm soát chính trị và đời sống xã hội riêng. Mỗi chủ đề cần được tiếp cận bằng bối cảnh, nguồn tư liệu và lịch sử nạn nhân của chính nó; không nên rút gọn thành một câu chuyện chung chung về độc tài.

Điểm chung có thể quan sát ở đây là nhu cầu giữ gìn bằng chứng và tạo điều kiện cho công chúng tiếp cận lịch sử có kiểm chứng. Đó là một lựa chọn về thiết chế và giáo dục công dân của Đức, không phải công thức để áp nguyên vẹn cho các xã hội có lịch sử, luật pháp và hệ thống văn hóa khác nhau.

Khi nhân chứng ít đi, năng lực lưu trữ và diễn giải càng cần được đầu tư

Chính phủ Đức lý giải kế hoạch bằng các thách thức gồm chuyển giao thế hệ, thay đổi số, thông tin sai lệch và các cuộc tấn công nhắm vào địa điểm tưởng niệm. Khi nhân chứng trực tiếp dần qua đời, lời kể của họ cần được tiếp nối bằng hồ sơ, vật chứng, nghiên cứu và phương pháp giáo dục có trách nhiệm.

Phần ngân sách dành cho dự án được đề xuất cho những hướng như bảo tồn địa điểm lịch sử, số hóa, tiếp cận đời sống số, truyền đạt kiến thức và nghiên cứu ứng dụng. Phần còn lại nhằm tăng sức bền hoạt động của các cơ sở đã được tài trợ, nhất là trước chi phí nhân sự và bảo vệ tăng lên. Đây là sự phân biệt đáng chú ý giữa đổi mới cách tiếp cận và duy trì năng lực nền tảng.

• Tài trợ dự án có thể hỗ trợ hoạt động theo thời hạn, triển lãm hoặc hình thức tiếp cận công chúng mới.
• Củng cố thiết chế giúp duy trì công việc thường nhật như bảo quản, nghiên cứu và hướng dẫn khách tham quan.
• An ninh được đặt thành một phần của nhu cầu vận hành, phản ánh các rủi ro mà nguồn chính thức và báo chí Đức cùng đề cập.

Thông báo chưa công bố danh mục chi tiết cho từng dự án hay từng khoản chi. Vì thế, không thể khẳng định cụ thể kinh phí sẽ tạo ra một triển lãm số, chương trình trường học hay hoạt động mới nào tại từng địa điểm. Điều đã được xác nhận là cấu trúc nguồn tiền và các lĩnh vực mục tiêu trong dự thảo.

Người chuẩn bị đến Đức nên tiếp cận các địa điểm này thế nào?

Với người học tập hoặc làm việc tại Đức, các địa điểm tưởng niệm là một phần hiện diện rõ trong đời sống văn hóa và giáo dục công dân. Trước chuyến thăm, nên tìm hiểu nơi đó tập trung vào lịch sử Quốc xã, Holocaust hay chế độ SED. Các chủ đề có thể liên quan, nhưng không thể thay thế cho nhau.

Nên kiểm tra ngôn ngữ của tour và tài liệu trước khi đi, vì mức hỗ trợ tiếng Anh hoặc tiếng Việt khác nhau giữa các cơ sở. Sau chuyến thăm, việc đọc thêm tài liệu có nguồn và đối chiếu với nội dung trưng bày thường hữu ích hơn việc dựa vào các khẳng định lan truyền không kèm chứng cứ. Bạn có thể xem thêm chuyên mục Kiến thức của Aspira Việt Nam để chuẩn bị bối cảnh học tập và sinh sống tại Đức.

Kế hoạch 10 triệu euro không phải lời hứa về một kết quả xã hội có thể đo sẵn. Nó là khoản đầu tư vào những điều kiện cần để ký ức công cộng tiếp tục tồn tại: địa điểm được mở cửa, tư liệu được gìn giữ, người làm chuyên môn được hỗ trợ và lịch sử được giải thích dựa trên chứng cứ.