Người nước ngoài có bị phân biệt đối xử ở Đức không? Cách nhìn dựa trên bằng chứng

Có, phân biệt đối xử ở Đức là vấn đề có thật và đã được các cơ quan công quyền, tổ chức quyền cơ bản ghi nhận. Tuy vậy, không phải mọi trải nghiệm khó chịu của người mới đến đều là kỳ thị. Với người chuẩn bị du học hoặc học nghề, cách nhìn hữu ích nhất là nhận diện đúng sự việc, hiểu giới hạn của bằng chứng và biết nơi tìm hỗ trợ khi quyền lợi bị xâm phạm.

Không có khảo sát đáng tin cậy nào trong các nguồn được kiểm tra cho phép kết luận riêng về trải nghiệm của toàn bộ người Việt tại Đức. Vì thế, một câu chuyện cá nhân, dù đáng được lắng nghe, không thể đại diện cho cả xã hội Đức; ngược lại, sự hiện diện của luật bảo vệ cũng không khiến các hành vi phân biệt tự biến mất.

Điều bằng chứng cho thấy về phân biệt đối xử ở Đức

Cơ quan Quyền cơ bản Liên minh châu Âu (FRA) khảo sát những nhóm người nhập cư và con cháu người nhập cư, không khảo sát riêng cộng đồng Việt Nam. Khảo sát được thực hiện từ cuối năm 2021 đến tháng 9 năm 2022, với người từ 16 tuổi trở lên đã cư trú ít nhất 12 tháng tại Đức và các nước tham gia. Công cụ này hỏi về trải nghiệm tự nhận thức trong việc làm, giáo dục, nhà ở, y tế, dịch vụ và tiếp xúc với cảnh sát. Đây là phạm vi và phương pháp khảo sát EU-MIDIS III của FRA, nên không nên dùng nó để suy rộng một tỷ lệ cho mọi người nước ngoài.

Dù có giới hạn đó, các kết quả theo nhóm cho thấy rủi ro là thực chất. Trong báo cáo FRA về người Hồi giáo, Đức nằm trong các nước có tỷ lệ trải nghiệm phân biệt chủng tộc cao ở nhóm người trả lời này; các tình huống được ghi nhận tập trung đáng kể ở tìm việc, nơi làm việc và nhà ở. FRA cũng lưu ý rằng đây là báo cáo về người tự nhận là Hồi giáo, với yếu tố tôn giáo, nguồn gốc và màu da đan xen, không phải thước đo chung cho mọi người nhập cư.

Vì vậy, câu trả lời trung thực không phải là khẳng định người nước ngoài luôn bị đối xử tệ, cũng không phải phủ nhận trải nghiệm của họ. Hoàn cảnh, vùng sinh sống, ngoại hình, tên gọi, năng lực tiếng Đức, tôn giáo và vị trí trong thị trường lao động có thể tạo ra những khác biệt rất lớn. Một lời góp ý trực diện, thủ tục hành chính thiếu kiên nhẫn hoặc khoảng cách giao tiếp có thể gây mệt mỏi; nhưng để gọi đó là phân biệt đối xử cần xem người đó có bị đối xử bất lợi vì một đặc điểm cá nhân được bảo vệ hay không.

Phân biệt khác biệt văn hóa với hành vi xâm phạm quyền

Giao tiếp tại nơi học hoặc nơi làm việc có thể thẳng và ít tính xã giao hơn điều nhiều người Việt quen thuộc. Khác biệt ấy không tự động là kỳ thị. Rào cản tiếng Đức cũng có thể làm việc hỏi thông tin, hiểu hướng dẫn hoặc xử lý hồ sơ trở nên khó hơn. Tuy nhiên, ngôn ngữ yếu không biện minh cho việc sỉ nhục, từ chối phục vụ hay hạ thấp một người vì nguồn gốc của họ.

Dấu hiệu cần lưu ý là một quy tắc bị áp dụng bất lợi có chọn lọc, lời nói hoặc hành vi gắn trực tiếp với sắc tộc, nguồn gốc, tôn giáo, giới tính, tuổi tác, khuyết tật hay bản dạng/tình dục; hoặc một quyết định tuyển dụng, đào tạo, thuê nhà, tiếp cận hàng hóa và dịch vụ không dựa trên tiêu chí hợp lý. Ghi lại ngày giờ, người liên quan, nội dung trao đổi, thư điện tử và nhân chứng ngay sau sự việc sẽ hữu ích hơn nhiều so với chỉ dựa vào ký ức.

Quyền được bảo vệ và cách xử lý thực tế

Đức có Luật Bình đẳng chung (AGG), bảo vệ trong nhiều lĩnh vực dân sự và việc làm trước phân biệt đối xử vì nguồn gốc chủng tộc hoặc sắc tộc, giới tính, tôn giáo hoặc niềm tin, khuyết tật, tuổi tác và xu hướng tính dục. Hướng dẫn của Cơ quan Chống phân biệt đối xử Liên bang nêu rõ người đang học nghề, người nộp đơn và người lao động đều thuộc nhóm được bảo vệ trong quan hệ lao động; xem hướng dẫn chính thức về AGG.

Phạm vi luật cần được hiểu chính xác. Quốc tịch không được liệt kê như một căn cứ độc lập trong điều khoản cốt lõi của AGG; nhưng một hành vi nhắm vào nguồn gốc sắc tộc hoặc chủng tộc có thể thuộc phạm vi bảo vệ. Vì đánh giá pháp lý phụ thuộc tình tiết, người bị ảnh hưởng nên xin tư vấn sớm thay vì tự kết luận chỉ từ một thuật ngữ.

Khi xảy ra sự việc ở cơ sở đào tạo hoặc công ty, có thể báo cáo bằng văn bản cho người phụ trách, bộ phận nhân sự, đại diện học viên/người lao động hoặc bộ phận khiếu nại nội bộ. Nếu cần hỗ trợ độc lập, Cơ quan Chống phân biệt đối xử Liên bang có chức năng tư vấn về vị trí pháp lý, yêu cầu có thể đặt ra và thời hạn; dịch vụ tư vấn theo hướng dẫn của cơ quan này không đòi hỏi điều kiện hay lệ phí trước khi liên hệ. Nếu có đe dọa, bạo lực hoặc nguy cơ tức thời, cần ưu tiên bảo đảm an toàn và liên hệ cơ quan khẩn cấp tại địa phương.

Chuẩn bị để hòa nhập, không phải để chịu đựng

Học tiếng Đức, hiểu quy trình nơi học nghề và giao tiếp rõ ràng giúp giảm những hiểu nhầm có thể tránh được, nhưng đó không phải trách nhiệm phải chứng minh rằng mình “xứng đáng” được tôn trọng. Quyền được đối xử bình đẳng không phụ thuộc trình độ ngôn ngữ hay khả năng hòa nhập của một người.

Trước khi sang Đức, nên chuẩn bị danh bạ hỗ trợ của trường hoặc doanh nghiệp, lưu bản sao giấy tờ quan trọng và tìm hiểu cách khiếu nại của nơi mình học hoặc làm việc. Các bài trong chuyên mục Kiến thức của Aspira Việt Nam có thể là điểm bắt đầu để tìm hiểu thêm về việc học tập và thích nghi. Sự chủ động sẽ giúp xử lý tình huống chính xác hơn, còn bằng chứng và tư vấn độc lập mới là nền tảng để bảo vệ quyền lợi khi có dấu hiệu phân biệt đối xử.