Nước Đức qua những bước ngoặt lịch sử, văn hóa và giáo dục

Nước Đức hiện đại không hình thành theo một đường thẳng. Đó là kết quả của nhiều thế kỷ phân quyền, xung đột tôn giáo, công nghiệp hóa, chiến tranh, chia cắt và tái thống nhất. Video dưới đây là điểm khởi đầu ngắn gọn; bài viết bổ sung bối cảnh để những mốc năm quen thuộc không bị hiểu như một chuỗi sự kiện đơn lẻ.

Với người Việt Nam quan tâm đến học tập, làm việc hoặc văn hóa Đức, điều quan trọng là thấy được mối liên hệ giữa lịch sử và hiện tại: cấu trúc liên bang, vai trò của các bang, ký ức về chiến tranh, giá trị dân chủ và sự hiện diện lớn của các trường đại học, viện nghiên cứu đều có gốc rễ trong hành trình đó. Bạn có thể xem thêm các nội dung nền tảng tại chuyên mục Kiến thức của Aspira Việt Nam.

Từ không gian Trung Âu phân mảnh đến quốc gia thống nhất

Không nên đồng nhất các cộng đồng Germanic thời cổ với nước Đức theo nghĩa quốc gia ngày nay. Lãnh thổ Trung Âu từng là nơi gặp gỡ và tranh chấp của nhiều cộng đồng, còn ranh giới quốc gia hiện đại chỉ xuất hiện rất muộn. Vì vậy, lịch sử Đức cần được đọc như lịch sử của các vùng đất, nhà nước và cộng đồng nói tiếng Đức thay đổi qua thời gian.

Mốc 962 thường được dùng để đánh dấu sự khởi đầu của Đế chế La Mã Thần thánh. Tuy nhiên, đây không phải một quốc gia Đức thống nhất với biên giới cố định. Bảo tàng Lịch sử Đức mô tả đế chế này là một cấu trúc chính trị không có lãnh thổ khép kín, bao trùm phần lớn Trung Âu và phân mảnh thành nhiều đơn vị quyền lực. Cách nhìn này giúp tránh suy diễn lịch sử hiện đại ngược về quá khứ.

Năm 1517 gắn với khởi đầu Cải cách Kháng nghị do Martin Luther khơi dậy. Tác động của nó vượt xa tôn giáo: các quan hệ quyền lực, giáo dục, đời sống chữ viết và tổ chức xã hội ở nhiều vùng nói tiếng Đức đều thay đổi. Qua nhiều thế kỷ tiếp theo, Phổ nổi lên như một thế lực quan trọng; năm 1701, tuyển hầu Brandenburg Friedrich III tự xưng là Vua tại Phổ. Nhưng sự lớn mạnh của Phổ không đồng nghĩa toàn bộ các vùng nói tiếng Đức đã thành một quốc gia.

Đế chế Đức được thành lập năm 1871 dưới vai trò dẫn dắt của Phổ. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Đức về hiến pháp năm 1871, quá trình thống nhất quy tụ Liên bang Bắc Đức và các bang miền Nam, sau đó đặt nền tảng cho một nhà nước liên bang theo chế độ quân chủ lập hiến. Vì thế, “thống nhất” năm 1871 là một chuyển biến lớn nhưng không phải điểm kết thúc của tranh luận về đại diện chính trị, quyền lực trung ương hay dân chủ.

Chiến tranh, chia cắt và sự thống nhất năm 1990

Thế kỷ 20 để lại dấu ấn sâu nặng nhất trong ký ức tập thể của Đức. Hai cuộc thế chiến, đặc biệt là tội ác của chế độ Quốc xã và Holocaust, không phải chi tiết bên lề của câu chuyện phát triển; chúng là lý do khiến trách nhiệm lịch sử, bảo vệ phẩm giá con người và trật tự châu Âu trở thành các chủ đề trung tâm trong đời sống công cộng Đức sau chiến tranh.

Sau năm 1945, Đức bị chia thành hai nhà nước: Cộng hòa Liên bang Đức ở phía tây và Cộng hòa Dân chủ Đức ở phía đông. Bức tường Berlin được dựng năm 1961 và chỉ mở cửa vào ngày 9/11/1989. Tuy vậy, thống nhất không chỉ là một khoảnh khắc biểu tượng. Đó là một quá trình pháp lý và chính trị có tranh luận về con đường hiến pháp, tốc độ hội nhập và hệ quả kinh tế - xã hội.

Hồ sơ lịch sử của Quốc hội Liên bang Đức cho biết ngày 3/10/1990, Cộng hòa Dân chủ Đức gia nhập phạm vi áp dụng của Luật Cơ bản; năm bang phía đông cùng áp dụng hiến pháp liên bang và ngày này trở thành Quốc khánh Đức. Nguồn tư liệu cũng ghi nhận các tranh luận thực tế khi đó về việc gia nhập theo Điều 23 hay xây dựng một hiến pháp mới. Vì thế, mô tả thống nhất như một kết quả tất yếu sẽ bỏ qua những lựa chọn và bất đồng từng tồn tại.

Vì sao nước Đức vẫn là điểm đến đáng chú ý với người học Việt Nam

Đức ngày nay thường được nhắc đến qua công nghiệp, nghiên cứu, âm nhạc cổ điển và các thành phố đại học. Những đóng góp của Bach, Beethoven hay Goethe là phần quan trọng của di sản văn hóa, nhưng không nên rút gọn văn hóa Đức vào một danh sách danh nhân. Đó còn là đời sống đa vùng miền, các thiết chế văn hóa công cộng, ngôn ngữ và lịch sử nhập cư của một xã hội đương đại.

Mối liên hệ giáo dục với Việt Nam cũng có quy mô cụ thể. Báo cáo quốc gia Việt Nam 2025 của Cơ quan Trao đổi Hàn lâm Đức (DAAD) ghi nhận năm học 2024/25 có 5.857 sinh viên quốc tế từ Việt Nam và 1.415 sinh viên Việt Nam có bằng đủ điều kiện vào đại học Đức đang theo học tại các trường đại học Đức. Con số này phản ánh sự hiện diện bền vững, không phải lời hứa rằng Đức phù hợp với mọi hồ sơ.

Người dự định đi Đức cần tách bạch giữa sự hấp dẫn của một hệ thống và điều kiện của từng cá nhân: yêu cầu ngôn ngữ, công nhận văn bằng, chi phí sinh hoạt, ngành học và quy định cư trú đều cần được kiểm tra theo nguồn chính thức ở thời điểm nộp hồ sơ. Hiểu đúng lịch sử không thay cho kế hoạch du học, nhưng giúp đặt quyết định đó vào bối cảnh rộng hơn: một đất nước được định hình bởi liên bang, tự do học thuật, trách nhiệm với quá khứ và sự gắn kết châu Âu.